و تا ايندرجه اين مستعمرهء خارجى داراى اهميت بود كه بنا بقول سليمان يكنفر مسلمان در كانتون از طرف چينىها براى پذيرائى و انتظامات امور هم‌كيشان او تعيين گرديد . اقيانوس هند را نيز جهانگردان اسلام پيموده و محتمل است آنها خودشان را به مداگاسكار در طرف جنوب رسانيدند و اما در قسمت شمالى آن‌كه حدود روسيه باشد بعد از چندى همان بازرگانان تا به داخل دشت‌هاى آنجا راه يافتند . راجع بسفرهاى دريائى چيزى كه بما رسيده كتاب « سرگذشت سندباد ملاح » است كه تصوير دنيائى را كه آن روز بر جهان‌گردان و سوداگران اسلام معلوم بوده در لباس يك سلسله حكايات جالب و جاذبى به نظر مجسم ميسازد . بايد دانست كه اين حكايات فقط از لحاظ مزبور قابل ملاحظه و مطالعه است و بس . در ميان جغرافىدانان اسلام سه نفر فاضل زير را ميتوان جزو مشاهير آنها بشمار آورد : يكى اصطخرى ساكن اصطخر فارس و ديگرى ابن حوقل و آنديگر مقدسى مىباشد و مقدم بر اين سه نفر دانشمند ابن خرداذبه « 1 » رئيس كل پست و چاپار خلافتى - است كه در سدهء پيش چيزى تدوين كرده كه بهترين نامى كه ميتوان به آن نهاد همانا « كتاب راه » مىباشد ، او در اين مجموعه مقدار مسافت جاده‌هاى مختلفى كه از دار الخلافهء بغداد خارج ميشده و ساير اطلاعات مربوطه را به شكل جداول درآورده و همه را به خوبى نشان داده است . جغرافىنويسان با قاعده و داراى اسلوب قرن دهم در كتابهاى خودشان هريك از ممالك و بلاد خلافتى را مبسوطا و مطابق اصول علمى بيان نموده و نيز جاده‌هاى عمده و اساسى را كه در هرجا بوده ضمنا نشان داده‌اند . كتاب ابن حوقل تهذيبى است جديد از كتاب يك جغرافىنويس ايرانى با جزئى تصرفات و تغييرات . اصطخرى فقط ولايت فارس مولد و موطن خويش را بشرح و بسط قابل ملاحظه‌اى ذكر نموده است ، ولى ابن حوقل تمامى بلاد را به ترتيبى كه در بالا اشاره شد بيان كرده است .

--> ( 1 ) - آغاز جغرافى جديد ، جلد اول صفحات 425 . ( مؤلف ) .